O miejscowości

Poraż jest najstarszą miejscowością w gminie leżącą 2 km na zachód od Zagórza…Rozpościera się w dolinie potoku u podnóża masywu górskiego zwanego Wiechą \512 m n.p.m.\ . Ponadto Poraż okalają od zachodu Wysoki Dział \473 m n.p.m.\, a od południa Czekajka \467 m n.p.m.\ i Ubocz \479 m n.p.m.\. Po raz pierwszy wzmiankowana w dokumentach w 1344r.i jej pierwotna nazwa brzmiała Kuntzendorf są to zapisy w AGZ-VII, \Akta grodzkie i ziemskie tom VII\ cyt. W języku łacińskim „Villam novam, qugu vulgariter Cuntzendorph nomiatur, centum et duodecim mansos Franconicos continentem in silva vulgariter dicta Poras sub iure Teutonico videlicet Magdburgensi…sitam et locatam.”. Brak dokumentów , w którym roku zmieniono nazwę wsi Kuntzendorf na Poraż. Można tylko wnioskować, że nastąpiło to pod koniec XIV wieku, czyli po roku 1390. Najprawdopodobniej również w tym okresie powstała kaplica rzymsko- katolicka, ponieważ w 1400 roku nastąpiła budowa pierwszego kościoła i erekcja Parafii pod wezwaniem Św. Doroty. Jest najstarszą Parafią w Gminie Zagórz, do której należały pozostałe miejscowości z całego terenu. Drugi kościół powstał w 1530 roku , a obecny w 1783 roku.
Wieś Poraż zamieszkiwała w znacznej większości ludność pochodzenia polskiego, ale znaczącą jej część stanowiła ludność pochodzenia niemieckiego, z udziałem grup etnicznych pochodzenia węgierskiego, wołoskiego i czeskiego. Wiadomo jedynie o niektórych ważnych zmianach, dotyczących kupna wsi Poraż, poprzez kolejnych właścicieli lub dziedziców.

Pierwszym w 1344 roku prawo lokacyjne nadano Konradowi, niemieckiego pochodzenia rycerzowi Kazimierza Wielkiego. W XVI wieku wieś odziedziczyli Kmitowie z Wiśnicza. W XVII wieku Poraż przechodzi w posiadanie rodziny Stadnickich. W XVIII wieku przejmuje w posiadanie rodzina Łempickich, natomiast w XIX wieku Poraż zostaje zakupiony przez hrabiego Edmunda Krasickiego i na długo pozostaje w rękach jego rodziny, on to nie zgodził się na przeprowadzenie trasy kolejowej z Zagórza do Łupkowa. Tereny Poraża były widownią zaciętych walk w I wojnie światowej, W 1899 roku utworzono organizację chłopską „Kółko Rolnicze” była to jedna z pierwszych w okolicy tego typu organizacji, natomiast w 1908 roku wybudowano w czynie społecznym budynek na jego siedzibę. W 1928 roku Adam Gubrynowicz, późniejszy baron, syn profesora historii literatury Uniwersytetu Warszawskiego kupuje las na granicy Poraża i Zagórza i buduje zamek \ jest to najmłodszy zamek w Rzeczypospolitej\.. W okresie II wojny światowej biegł te tutaj szlak kurierski na Węgry kierowany przez Armię Krajową. W okresie międzywojennym odkryto w Porażu lecznicze źródła posiadające związki siarki i amoniaku, gdzie woda nie zamarza nawet w temperaturze –10 stopni C , były nawet plany budowy sanatoriów, lecz niestety upadły, następne plany budowy 4 sanatoriów wrócono w latach siedemdziesiątych XX wieku , lecz i tym razem plan się nie powiódł.

Najstarszą budowlą w Porażu jest kościół pochodzący z roku 1783.

Murowany, otynkowany o jednej prostokątnej nawie, posiadający zamknięte apsydą prezbiterium, gdzie od północy znajduje się kaplica, zaś od południa zakrystia. W nawie główne okna prostokątne wewnątrz zamknięte łukiem odcinkowym, zaś w kaplicy i zakrystii półkoliste. Zewnętrzne elewacje podzielone są pilastrami toskańskimi wspierającymi przełamujące się , silnie profilowane belkowanie. Szczyty elewacji zachodniej i kruchty są trójkątne i oprofilowane. Dachy dwuspadowe, nad kaplicą i zakrystią pulpitowe, pierwotnie kryte gontem , w 1902 roku zostały pokryte blachą, która jest do chwili obecnej w bardzo dobrym stanie .Nad nawą wieżyczka z sygnaturką z XIX wieku, czworoboczna z baniastym, dwuczęściowym hełmem krytym blachą. Wewnątrz kościoła znajduje się ambona późnobarokowa ozdobiona ornamentami rokokowymi z końca XVIII wieku z wielobocznym korpusem i baldachimem zwieńczonym rzeźbą przedstawiającą Chrystusa. Również z XVIII wieku pochodzi kamienna chrzcielnica późnobarokowa, częściowo wmurowana w ścianę prezbiterium.
Tabernakulum pochodzi z I połowy XIX wieku. Na uwagę zasługują również przenośne obrazy noszone podczas procesji: nowy z XVIII-wiecznym obrazem dwustronnym przedstawiającym Matkę Boską z Dzieciątkiem i Świętą Rodzinę oraz ludowy z 1882 roku z obrazem dwustronnym przedstawiającym Matkę Boską Pocieszenia z Dzieciątkiem i Świętym Janem Chrzcicielem . Najstarszymi zachowanymi dokumentami są :księgi parafialne
Narodzin, zgonów i ślubów od 1750 roku, dokument konsekracji kościoła z roku 1853 pisany tzw. Rituale romanum odnoszący się do kościoła w Porażu z roku 1686.

Do dziś zachowały się również:

- dzwon-sygnaturka z 1739 roku,

- dwa krzyże, jeden w przedsionku kościoła, a drugi w zakrystii z XVII i XVIII wieku,

- cynowe lichtarze z 1777 roku,

- drewniane figury Św. Apostołów Piotra i Pawła w głównym ołtarzu oraz Św. Kazimierza Królewicza na ścianie kościoła.

- Rzeźba Chrystusa Zmartwychwstałego pochodząca prawdopodobnie jeszcze z pierwszego Kościoła z XV w. powstała w krakowskim warsztacie.

Na pd..-zach. Od kościoła stoi zabytkowa plebania wzniesiona w pierwszej połowie XIX wieku na rzucie wydłużonego prostokąta. Część wschodnia plebani jest drewniana , część zachodnia murowana, otynkowana . Jest to budynek parterowy, podpiwniczony. Część zachodnia wskutek nierówności terenu ma wysokie sutereny, w których mieściła się kuchnia i mieszkanie dla gospodyni. Układ wnętrza górnej części jest jednotraktowy z sienią przelotową na osi . Piwnice są sklepione kolebkowo . Południowa elewacja jest siedmioosiowa z gankiem. Dach plebani jest dwuspadowy przyczółkowy, kryty blachą, z wydatnym okapem nad gankiem wspartym na czterech słupach. Obecnie w części zachodniej mieści się muzeum.
Przed kościołem od strony północnej stoi murowana dzwonnica na trzy dzwony.

W płn-zach części Poraża znajdowały się ruiny dworu którego ostatnimi właścicielami była rodzina Daraszy, która w okresie II wojny światowej przerzucała i ukrywała członków ruchu oporu , i jako pierwsi utworzyli ochronkę dla dzieci podczas prac polowych. Dwór pochodził prawdopodobnie z końca XVIII wieku.

Na pd.-wsch. Od kościoła na terenie położonym pomiędzy Domem Strażaka, a boiskiem klubu sportowego, do listopada 1991 roku stała karczma – jest to teren obecnego placu zabaw dla dzieci. Był to budynek murowany, otynkowany, na rzucie prostokąta, parterowy, podpiwniczony. Dach był czterospadowy kryty blachą, około 1860 roku podarowana wsi przez hr. Krasickiego z Leska z przeznaczeniem na szkołę i pełniła tą funkcję do 1962 roku.
W 1908 roku został wybudowany przez mieszkańców Poraża pierwszy budynek murowany z cegły na planie prostokąta, podpiwniczony, otynkowany, nakryty czterospadowym dachem krytym blachą, przeznaczonym na „ Kółko Rolnicze” Obiekt solidny i dość obszerny w swoich rozmiarach, mający historyczną wymowę. Mieszkańcy sami robili i wypalali cegłę

Na styku granic Poraża i Zagórza znajduje się bardzo oryginalna budowla. Potężne grube mury, czworokątna wieża zakończona zębatymi blankami przypominającymi otwory strzelnicze. Pozostałe elementy architektoniczne, jak choćby np. ostrołuki okien pozwalają podejrzewać, że obiekt ów liczy sobie najmniej kilkaset lat. Tymczasem jest to zamek wzniesiony w 1928 roku przez barona Adama Gubrynowicza zwany jest „Ostatnim zamkiem Rzeczypospolitej”. Baron w specjalnie wydawanym piśmie pt. „High of life” opisywał ważniejsze, jego zdaniem, wydarzenia, które miały miejsce w tym zamku oraz wydawał własny koszt encyklopedię szlachecką. Działał społecznie, był sekretarzem „Towarzystwa Ziemi Sanockiej” oraz wspierał finansowo Muzeum Ziemi Sanockiej. Przed wybuchem II wojny światowej otrzymał nominację na ambasadora w Bukareszcie lecz wojna pokrzyżowała te plany. Wyjechał a po wojnie w obliczu represji stalinowskich osiadł z rodziną w Londynie.
W Porażu znajdują się liczne zabytkowe kapliczki i krzyże przydrożne, tego rodzaju obiektów jest jedenaście. Większość z nich pochodzi z XVIII i XIX wieku i posiada zapewne ciekawą historię. Były niejednokrotnie modernizowane i przebudowywane, dlatego przetrwały do naszych czasów.

Poraż oraz jego okolice, a w szczególności tereny leżące przy szlaku na Wysoki Dział, Ubocz i Czekajkę odznaczają się szczególnymi walorami przyrodniczymi ze względu na obecność unikatowych gatunków roślin i zwierząt podlegających ścisłej ochronie gatunkowej. Ich występowaniu sprzyja przeplatanie się ze sobą ekosystemów leśnych i łąkowych.
Do ciekawych gatunków należy śnieżyczka przebiśnieg, która pojawia się wczesną wiosną w runie rosnących tu lasów. W Polsce jest coraz bardziej rzadko spotykana. Na suchych, ubogich w roślinność, nachylonych zboczach, w miejscach silnie nasłonecznionych można spotkać bardzo rzadko występujący dziewięćsił bezłodygowy. Jest to roślina lecznicza stosowana dawniej w medycynie ludowej. W lasach i zaroślach blisko krzaków rośnie barwinek pospolity. Należy on do roślin leczniczych i trujących.
Jednak najciekawszym okazem jest zimowit jesienny \ colchicum autumnale \ ,bylina lecznicza i ozdobna z rodziny liliowatych, kwitnie jesienią , ma różowoliliowe kwiaty, rośnie głównie na łąkach podgórskich, jest chroniona a w nasionach i bulwach posiada alkaloid \ kolchicyna \. Jesienią gdy kwitnie, rozciągają się przepiękne widoki na ukwiecone łąki, jest to niezapomniany obraz, wręcz nienaturalny.

Zaciszna okolica, jak i wspomniana mozaikowość krajobrazu sprzyja występowaniu wielu rzadko spotykanych gdzie indziej zwierząt. Na szczególną uwagę zasługują występujące tu ptaki. Mając odrobiną szczęścia można zaobserwować żerującego na rzece Osławie bociana czarnego i czplę siwą. W nurtach rzeki za głazami kryją się pstrągi potokowe, lipienie, klenie, jelce, brzanki, unikalnym zjawiskiem jest coroczne tarło świnek, które odbywa się w kwietniu, wtedy płyną ogromne ławice tych ryb złożyć ikrę w górnym biegu rzeki. Z powodu tak ogromnej rzeszy płynących ryb woda zdaje się wrzeć, jest to unikalny widok w skali kraju. Na płyciznach buszują objęte ścisłą ochroną gatunkową strzeble potokowe, śliże oraz piekielnice
Okazem godnym podziwu jest występowanie chronionego Węża Eskulapa \Elaphe longissima\ jest to niejadowity wąż o długości ok. 2 m , posiada grzbiet brunatnooliwkowy a brzuch żółtawy, w Polsce jest unikalny i pod ścisłą ochroną.
Na terenie Poraża znajdują się złoża borowiny, znane już w latach dwudziestych XX wieku, oraz kilka źródeł, z których wypływa woda o różnym smaku i zapachu, bogata w związki siarki i amoniaku. Wymienię tylko niektóre z nich. Strumyk, który wypływa z tzw. „Dolin” ma wodę zawierającą związki siarki, o kolorze w odcieniu niebieskawym, a jego wydajność oceniono na ok. 50 litrów na minutę. Studnie w obrębie tego strumyka mają również wodę ze związkami siarki Woda tego strumyka nie zamarza nawet w temperaturze poniżej –10 stopni C. Źródło z wodą ze związkami amoniaku , istnieje poniżej domu nr 220 nieistniejącego już tartaku o napędzie wodnym. Dlatego też w okresie międzywojennym w latach dwudziestych i pod koniec lat siedemdziesiątych XX wieku istniały plany budowy sanatoriów, które niestety zostały zaniechane.

Na otwartej przestrzeni można spotkać ptaki drapieżne, a wśród nich: jastrzębie, myszołowy bocian czarny i czapla siwa. Ta ostatnia gniazduje w drzewostanach z przewagą drzew iglastych, nad brzegiem Osławy . Występują również płazy prawnie chronione, jak salamandra plamista oraz bardzo rzadki wąż eskulapa.

Ciekawe miejsca i obiekty
- szlaki na okoliczne wzgórza np.Wysoki Dział, Księża Góra, Brzozowiec ,             Czekajka
-rzeka Osława
- źródełka z wodami leczniczymi – siarkowe i amonowe
- zabytkowy kościół parafialny,
- zabytkowa plebania
- zabytkowe kapliczki przydrożne,
- malownicze lasy i wzgórza otaczające wieś, skąd rozpościera się panorama      Sanoka
- zabytkowe księgi parafialne- kilkusetletnie
- zabytkowy sprzęt liturgiczny,
-budynek „Kółka Rolniczego”,
-złoża borowiny,

Bibliografia

1. Edward Bańczak „Dzieje i czasy współczesne Poraża” Stalowa Wola 2000
2. Stowarzyszenie Promocja Kultury I Tradycji „Nasz Poraż” – „Dziedzictwo kulturowe Poraża” Krosno 2003
3. Elżbieta Kokoszka „Zwyczaje i Obrzędy w Porażu” Krosno 2002
4. Elżbieta Kokoszka „Zarys monograficzny Poraża”
5. Ankieta wśród mieszkańców Poraża
6. UMiG Zagórz –„ Zagórz zaprasza „ Zagórz 2000